Obszary wiejskie zajmują ponad 90% terytorium Unii Europejskiej. Są też domem dla ponad połowy ludności 27 państw członkowskich wchodzących w skład Wspólnoty, i chociaż ogólny ich obraz może wykazywać na zasadnicze różnice pomiędzy poszczególnymi krajami, to charakteryzują je jednak pewne wspólne cechy. Obszary wiejskie stoją przed poważnymi problemami, z którym najważniejsze to słabsza konkurencyjność ich przedsiębiorstw, mniejsze zasoby umiejętności i kapitału, słabo rozwinięty sektor usług oraz niższy w porównaniu z miastami średni dochód na osobę. W porównaniu z obszarami miejskimi jest on o jedną trzecią mniejszy w przeliczeniu na osobę.

W przypadku Polski ten dystans cywilizacyjny między wsią a miastem jest nawet większy. Wyższe wykształcenie posiada jedynie 4,3% mieszkańców obszarów wiejskich, podczas gdy w miastach jest to 13,7%. Do sieci gazowej podłączonych jest 15,9% gospodarstw domowych (76,7% w miastach). Sytuację na wsi dodatkowo pogarsza strukturalne bezrobocie i brak miejsc pracy poza rolnictwem. Aby zmniejszyć te różnice, konieczne jest objęcie polskiego rolnictwa mechanizmami wspólnej polityki rolnej i innymi działaniami finansowanymi ze środków Unii Europejskiej.

Platforma Obywatelska, która w swoim programie wyborczym, deklarowała pełną gotowość do wzięcia odpowiedzialności za polską wieś, zaproponowała mieszkańcom wsi umowę społeczną, składającą się z pięciu filarów. Ich realizacja sprawi, że interesy polskich rolników i mieszkańców wsi będą lepiej chronione i zmniejszy się dystans cywilizacyjny między wsią a miastem.

 

Tych 5 filarów to:

I. Kompetentna polska polityka na rzecz wsi i rolnictwa w Unii Europejskiej

II. Regionalizacja polityki rozwoju obszarów wiejskich

III. Przebudowa instytucji wspierających rolnictwo

IV. Prowadzenie polityki żywnościowej stymulującej kooperację i tworzenie więzi gospodarczych

V. Wzmacnianie więzi społecznych, społeczeństwa obywatelskiego i uprawianie mądrej polityki społecznej.

 

I. Kompetentna polska polityka na rzecz wsi i rolnictwa w Unii Europejskiej

 

Realizacja pierwszego z tych filarów ma na celu dostosowanie polskiej wsi do wymogów współczesnej gospodarki rynkowej. Z jednej konieczne jest tu zwiększenie wydajności sektora rolnego, z drugiej zaś zmiany charakteru obszarów wiejskich. O ile wzrost wydajności przełoży się bezpośrednio na wzrost dochodów producentów rolnych, o tyle zmiana charakteru obszarów wiejskich związana jest już ze zwiększeniem znaczenia pozarolniczych źródeł utrzymania.

Prowadzone podczas ostatniego roku przez Platformę Obywatelską działania miały na celu poprawnienie wykorzystania dostępnych środków unijnych w zakresie Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2004 – 2006 oraz Sektorowego Programu Operacyjnego (SPO) Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich na lata 2004 – 2006.

W ramach pierwszego z tych programów wypłacono ponad 14 mld zł (ponad 99% przyznanego limitu środków). W ramach SPO 2004 – 2006 do chwili obecnej zostało wypłacone łącznie ponad 6 mld zł, co stanowi ponad 93% kwoty przeznaczonej na realizację programu. Do końca 2008 r., zgodnie z przewidywaniami, zostaną zrealizowane płatności wykorzystujące całą pulę środków przyznanych na realizacje SPO.

Ponadto rząd podjął działania umożliwiające wdrażanie Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 – 2013. Program ten obejmuje 22 działania (m.in. wspieranie modernizacji gospodarstw, zwiększanie wartości dodanej podstawowej produkcji rolnej i leśnej, program rolno-środowiskowy, różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej, tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw, wdrażanie lokalnych strategii rozwoju, itd.). Łączna kwota przewidzianych na jego realizację środków wyniesie około 17,2 mld euro.

Rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich jest też wspierany przez płatności bezpośrednie. Od początku grudnia 2007 r. do końca czerwca 2008 r. ok. 1 452 tys. polskich rolników otrzymało płatności bezpośrednie na łączną kwotę ponad 8,5 mld zł.

Oprócz środków unijnych, rolnictwo również korzysta z pomocy krajowej obejmującej m.in.: zwrot podatku akcyzowego, dostęp do kredytów preferencyjnych oraz wsparcie rolników poszkodowanych w wyniku klęsk żywiołowych.

Od 2008 r. podwyższono stawkę zwrotu podatku akcyzowego z 55 gr./l. (obowiązywała w roku 2007) do 85 gr./l. obecnie. Rząd zapewnił także stały dostęp do kredytów preferencyjnych; inwestycyjnych i klęskowych. Zwiększenie o 45% kwoty dopłat do oprocentowania umożliwiło uruchomienie akcji kredytowej na inwestycje w kwocie ponad 3 mld zł i 1,5 mld zł na kredyty klęskowe.

Aby poprawić stan dróg na poziomie lokalnym, rząd ustanowił Program Przebudowy Dróg Lokalnych. W latach 2009 – 2011 mają być zbudowane, przebudowane lub wyremontowane drogi gminne i powiatowe. Planowana jest także poprawa systemu połączeń drógf lokalnych z siecią dróg wojewódzkich i krajowych. W ciągu trzech lat ma zostać zbudowanych lub przebudowanych ok. 6 tys. km dróg. Na realizację tego programu zostanie przeznaczonych 6 mld zł.

II. Regionalizacja polityki rozwoju obszarów wiejskich

 

Ostatnie lata to sukces samorządów terytorialnych, które wzięły w swoje ręce zarządzanie lokalnym rozwojem. Działania samorządów w takich dziedzinach jak budowa infrastruktury podnoszącej jakość życia, polityka oświatowa, a także ich rola w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego pokazują, że decentralizacja jest właściwym kierunkiem dla polityki publicznej. Działania rządu w ciągu tego roku sprawią, że władza, kompetencje i środki finansowe będą w większym stopniu przekazywane do lokalnych społeczności.

Samorząd województwa przejmie część kompetencji i zadań aktualnie wykonywanych przez wojewodów. Niektóre kompetencje Rada Ministrów przekaże do samorządu powiatowego i gminnego. Rozwiązania takie zakłada, skierowany do Sejmu, projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w związku ze zmianami w organizacji i podziale zadań administracji publicznej w województwie.

Nowe przepisy przewidują m.in. ponowne zespolenia na szczeblu województwa i powiatu, organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Natomiast Ochotnicze Hufce Pracy i ośrodki doradztwa rolniczego mają być przekazane w gestię samorządu województwa.

Od kwietnia 2009 r. rady gmin będą mogły tworzyć fundusze sołeckie. Dzięki temu sołectwa pozyskają środki na finansowanie niewielkich, ale bardzo istotnych działań dla społeczności wiejskich. Z funduszu sołeckiego będą mogły być finansowane także działania służące do likwidacji klęsk żywiołowych. Nowe rozwiązania zapisano w przyjętym przez rząd projekcie ustawy o funduszu sołeckim.

Sołectwa będą mogły pozyskać za pośrednictwem funduszu środki na przedsięwzięcia, które zgłoszone, jako inicjatywa mieszkańców, będą zadaniami własnymi gminy. Muszą one jednak służyć poprawie warunków życia mieszkańców i być zgodne ze strategią rozwoju gminy.
Wielkość funduszu będzie uzależniona od kondycji finansowej gminy oraz liczby mieszkańców sołectwa. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji szacuje, że średnio wyniesie on dla jednego sołectwa w gminie ok. 10 tys. zł.

III. Przebudowa instytucji wspierających rolnictwo

 

W odróżnieniu od zreformowanego pod koniec lat dziewięćdziesiątych powszechnego systemu emerytalnego, system ubezpieczenia emerytalno-rentowego rolników nie posiada mechanizmu dostosowującego wysokość świadczeń do aktualnej sytuacji demograficznej. Jego istotna wadą jest również równa wysokość składki dla każdego ubezpieczonego, bez względu na osiągane dochody czy wielkość gospodarstwa. W związku z powyższym konieczne jest wprowadzenie zmian w tym zakresie.

W przyjętym przez rząd projekcie nowelizacji ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zaproponowano zróżnicowanie składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Zwiększoną stawką obciążone będą osoby prowadzące działalność rolniczą na dużą skalę, tj. posiadające gospodarstwa przekraczające 50 ha przeliczeniowych. Składka na ubezpieczenie emerytalno-rentowe dla tej grupy osób wzrośnie od 100 do prawie 500%, w zależności od wielkości gospodarstwa. Rozwiązanie to ma jednak charakter przejściowy.

Docelowo reforma KRUS ma wprowadzić dla rolników systemowe rozwiązania emerytalne, które będą uwzględniały rzeczywiście uzyskiwane dochody z działalności rolniczej. W wyniku tych zmian możliwe będzie zwiększenie świadczeń emerytalnych osób, które w okresie aktywności zawodowej zgromadzą kapitał umożliwiający wypłatę wyższych świadczeń emerytalnych niż gwarantowana w systemie rolniczym emerytura podstawowa.

 

IV. Prowadzenie polityki żywnościowej stymulującej kooperację i tworzenie więzi gospodarczych

 

Po raz pierwszy w 2008 r. obecny rząd wprowadził w całym kraju program zwalczania choroby Aujeszkiego u świń. Równolegle realizowanych jest kilka innych programów zwalczania chorób zakaźnych. Chorobę Aujeszkiego określa się często jako chorobę handlową. Bez wdrożenia programu jej zwalczania handel żywymi zwierzętami z innym krajami Unii jest niemożliwy. Dla wielu rolników istotne jest też to, że choroba Aujeszkiego jest zwalczana z urzędu. Zatem gospodarzom przysługuje pełne odszkodowanie z budżetu państwa za ubite sztuki. Rządowy program ma trwać do 2012 roku i kosztować ponad 350 milionów złotych.

Rząd uporządkował też sytuację w rybołówstwie. Istniało realne zagrożenie utraty środków przewidzianych na restrukturyzację w ramach SPO Rybołówstwo na lata 2004-2006. Dzięki podjętym działaniom rządu w październiku 2008 r. Komisja zatwierdziła Program Operacyjny dla Rybołówstwa na lata 2007-2013.

Rybacy, którzy nie mogli łowić dorszy w ciągu dowolnie wybranych 60 dni w okresie obowiązywania zakazu, czyli od 1 października do 31 grudnia 2008 roku, otrzymają rekompensaty. Ich wysokość wyniesie od 56 tys. 820 zł do 77 tys. 100 zł na kuter, w zależności od wielkości jednostki i dodatkowo 8 tys. 220 zł za każdą osobę pracującą na tym statku. Na rekompensaty przeznaczono w sumie 56 mln zł, co stanowi znaczny wzrost w porównaniu do 20 mln zł. wypłaconych w roku 2007.

Polska aktywnie również uczestniczy w trwającym od listopada 2007 r. przeglądzie Wspólnej Polityki Rolnej (Health Check) i rozpoczynającej się dyskusji nad jej kształtem po 2013 roku. W toku dotychczasowych negocjacji w ramach Health Check część polskich oczekiwań została uwzględniona.

Do najważniejszych dla Polski ustaleń, które zostały osiągnięte należy uzyskanie przez Polskę dodatkowych środków na płatności bezpośrednie w latach 2010, 2011, 2012 w łącznej wysokości 90 mln euro. W ten sposób skończyła się w Unii Europejskiej dyskusja o limitach produkcji, która była jedną z najgorętszych kwestii, gdy Polska negocjowała członkostwo w UE. Ministrowie rolnictwa 27 państw zgodzili się, że limity produkcji mają być zwiększane o 1 proc. rocznie od 2009 r., a po 2015 r. całkiem znikną. Zrobiono to, bo wysokie ceny żywności sprzed kilku miesięcy wskazywały, że ograniczanie produkcji nie ma sensu.

To dopiero wstęp do prawdziwej reformy unijnej polityki rolnej, która może nastąpić po 2013 r. Komisja Europejska, a także Polska sugerują całkowite uniezależnienie wysokości dopłat od tego, ile rolnik produkuje. W ten sposób nie zachęcano by rolników do niepotrzebnej produkcji.

Przegląd WPR przewiduje m.in. odchodzenie od instrumentów interwencyjnych w niektórych sektorach i ich stopniową liberalizację. Porozumienie przewiduje zatem stopniowy wzrost kwot mlecznych o 1 proc. przez pięć lat od 2009 rok, tak aby przygotować sektor do ich całkowitego zniesienia w 2015 roku.

Jeżeli chodzi o dopłaty do owoców miękkich, to Polsce udało się uzyskać przedłużenie o kolejny rok (do końca 2012 roku) dopłat do produkcji w wysokości ponad 11 mln euro. Następnie, jak w przypadku innych sektorów, wsparcie będzie kontynuowane jako dopłaty obszarowe (czyli od ha, a nie do produkcji).

Zgodnie z zapowiedziami, kompromis ws. przeglądu WPR uwzględnił też inne polskie postulaty. Czyli przedłużenie do 2013 roku uproszczonego systemu płatności od hektara (SAPS), który miał obowiązywać do 2010 oraz przesuniecie do 2013 roku wejścia w życie pełnego systemu cross-compliance, czyli zasad uzależniających dopłaty bezpośrednie od surowych norm środowiskowych, bezpieczeństwa żywności i dobrostanu zwierząt.

Zwiększono też minimalny obszar posiadanego przez rolnika gruntu dającego prawo do uzyskania wsparcia unijnego, który obecnie wynosi 0,3 ha. Teraz - by kwalifikować się do unijnego wsparcia - gospodarstwo musi być przynajmniej jednohektarowe.

Inne elementy reformy WPR to stopniowe redukcje bezpośrednich dopłat rolnych (zwłaszcza dla największych gospodarstw) na korzyść zwiększania pomocy na rozwój obszarów wiejskich, w tym projekty w dziedzinie ochrony środowiska i rewitalizację obszarów wiejskich. Ta tzw. modulacja ma jednak dotyczyć głównie starych państw członkowskich, gdyż w nowych dopłaty rolne wciąż jeszcze nie osiągnęły poziomu takiego, jak w starych.

Osiągnięty kompromis zakłada, że modulacja będzie stopniowo rosła i wyniesie 10 proc. na koniec 2012 roku, a w największych gospodarstwach otrzymujących rocznie ponad 300 tys. euro - 14 proc. To o wiele mniej niż rok temu proponowała Komisja Europejska.

 

V. Wzmacnianie więzi społecznych, społeczeństwa obywatelskiego i uprawianie mądrej polityki społecznej.

 

W prowadzonej przez rząd w ciągu ostatniego roku polityce społecznej najbardziej koncentrowano się na wypracowaniu mechanizmów, które najszybciej się przyczynią do wyrównania szans edukacyjnych i rozwojowych między miastem a wsią. Mając na uwadze, że znaczna część możliwości edukacyjnych człowieka kształtuje się w pierwszych latach życia, i stymulowanie rozwoju intelektualnego i społecznego w wieku przedszkolnym przynosi największe efekty, Platforma Obywatelska dąży w swych działaniach do upowszechnienia wychowania przedszkolnego dzieci w wieku 3-5 lat poprzez uzupełnienie systemu edukacji innymi formami przedszkolnymi oraz wprowadzenie obowiązku przedszkolnego dla dzieci w wieku 5 lat. Zgodnie z przyjętymi rozwiązaniami w systemie oświaty, od 1 września 2009 r. pięciolatki będą miały prawo do rocznego przygotowania przedszkolnego, a gminy obowiązek zorganizowania takiej edukacji. Rok później prawo to zostanie przekształcone w obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego. Obowiązek ten będzie mógł być też realizowany poprzez uczestnictwo w innych formach wychowania przedszkolnego, które będą miały obowiązek realizacji pełnej podstawy programowej. Na obszarach wiejskich szybszy rozwój innych form wychowania przedszkolnego będzie możliwy miedzy innymi dzięki realizacji przyjętego przez rząd programu rozwoju edukacji na obszarach wiejskich na lata 2008-2013. Na jego realizacje w 2008 r. przeznaczono ok. 1,5 mld zł.

W ramach programu przewidziano m.in. opracowanie i wdrożenie programów wsparcia małych szkół publicznych i niepublicznych funkcjonujących na obszarach wiejskich. Przewidziano także zakup sprzętu komputerowego dla tych placówek. Program przewiduje również dalszy rozwój bazy dydaktycznej szkół i innych placówek edukacyjnych, np. poprzez doposażenie szkolnych bibliotek i pracowni przedmiotowych.

Ponadto, w ramach projektu „Centra kształcenia na odległość na wsi” finansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego, utworzono 1100 ośrodków zapewniających mieszkańcom wsi dostęp do kształcenia ustawicznego, z wykorzystaniem nowoczesnych technik komputerowych oraz metod kształcenia na odległość. Program kładzie tez nacisk na zwiększenie dostępu do edukacji niepełnosprawnym mieszkańcom wsi. Ma też upowszechniać pomoc psychologiczno-pedagogiczną, w tym poradnictwo zawodowe dla uczniów obszarów wiejskich.

Kolejnym interesującym programem realizowanym przez Platformę Obywatelską, w ramach mądrze prowadzonej polityki społecznej jest projekt promowania aktywności fizycznej wśród dzieci i młodzieży. Brak miejsc do aktywnego spędzania wolnego czasu negatywnie wpływa na prawidłowy rozwój fizyczny i psychiczny oraz systematyczny wzrost przestępczości wśród nieletnich.

Realizowany przez rząd program „Moje boisko – Orlik 2012” umozliwił dzieciom i młodzieży zarówno z miast, jak i małych miejscowości dostęp do kompleksów boisk sportowych, gdzie pod okiem opiekuna mogą dbać o swój prawidłowy rozwój fizyczny

W ramach realizacji programu w ciągu najbliższych czterech lat wybudowanych zostanie ponad 2000 kompleksów boisk sportowych. Obiekty, które będą bezpłatne i dostępne dla wszystkich, posiadać będą oświetlenie oraz zostaną wyposażone w niezbędny sprzet sportowy. Szacunkowy koszt takiego jednego boiska wynosi 1 mln zł netto. Do padziernika 2008 otwarto 57 takich kompleksów sportowych, a do końca roku ich liczba ma się zwiększyć o kolejne 400. Na przyszły rok natomiast Urzędy Marszałkowskie (jedna ze stron finansujących projekt) zadeklarowały realizację około 1000 kompleksów sportowych. Ponadto od 1 stycznia 2009 r. rusza program pt. Animator programu „Moje boisko – Orlik 2012”, który będzie polegał na dofinansowaniu pracy trenera pracującego na „Orliku”.