Wspólna Polityka Rolna
Najbliższe lata przyniosą kolejne etapy dyskusji w sprawie przyszłości Wspólnej Polityki Rolnej. Są one dla nas o tyle istotne, że Polska po raz pierwszy będzie w nich występowała na równorzędnych zasadach z innymi krajami członkowskimi, a nie jak to miało miejsce podczas negocjacji akcesyjnych jedynie w roli obserwatora. Obok dyskusji o przyszłym kształcie WPR, równolegle będzie się toczyła debata na temat nowej perspektywy finansowej na lata 2014-2020 i wówczas będziemy mieli możliwość stworzenia takiej polityki, która w większym stopniu niż obecnie realizowana, będzie odpowiadała naszym interesom. Polska musi przedstawić własne propozycje zmian i kreowania tej polityki. Powinniśmy odrzucić tzw. model angielski reformy WPR, czyli pełną liberalizację, a uczynić wszystko, aby jak najszybciej zwiększyć wysokość dopłat bezpośrednich do poziomu płatności w starych krajach członkowskich.
Nasze działania powinny być tak nakierowane, aby nasze obszary wiejskie dogoniły cywilizacyjnie miasta. Aby tak się stało - to przede wszystkim w regionach powinny zapadać decyzje, na co wydawać pieniądze. Do tego potrzeba jednak decentralizacji zarządzania i podejmowania decyzji oraz prostszych procedur i ograniczenia biurokracji. Polityka rozwoju obszarów wiejskich powinna mieć charakter regionalny. Powinna być planowana i wprowadzana w życie przede wszystkim w województwach. Jej skuteczność zagwarantuje to, że stanie się częścią długofalowej polityki państwa i będzie prowadzona wspólnie z polityką oświatową, kulturalną, społeczną czy regionalną. Na obszary wiejskie w sposób spójny muszą być kierowane pieniądze z Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności czy Funduszu Regionalnego. Dotacje przeznaczone w ramach PROW muszą służyć trwałemu rozwojowi, a nie jedynie absorpcji bez trwałych zmian na wsi i w rolnictwie.
Poziom rozwoju obszarów wiejskich w Polsce co prawda systematycznie wzrasta, niemniej jednak wciąż zdecydowanie odbiega on od obserwowanego w rozwiniętych krajach Unii Europejskiej. A nie ma co ukrywać, że między krajami występują znaczące różnice. Wynikają one chociażby z faktu, zróżnicowania poziomu rozwoju rolnictwa, doświadczeń na konkurencyjnym rynku produktów rolnych, pokoleniowych zaniedbań w rozwoju bazy socjalnej i kulturowej polskiej wsi, niskiego rozwoju infrastruktury na terenach wiejskich.
Przed nami wiele zadań: modernizacja rolnictwa, ochrona środowiska naturalnego i wsparcie tworzenia miejsc pracy poza rolnictwem, zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego, rozwój rybołówstwa morskiego i rybactwa śródlądowego, zwiększenie kompetencji samorządów terytorialnych, samorządów rolniczych, organizacji rolniczych i pozarządowych.
Słownik najważniejszych pojęć:
WPR – Wspólna Polityka Rolna
SAPS - System Jednolitej Płatności Obszarowej. Zasady i główne elementy SAPS zostały wprowadzone w trakcie procesu negocjacyjnego w celu zaoferowania nowym państwom członkowskim uproszczonej procedury bezpośrednich płatności, mającej na celu ułatwienie prac przygotowawczych, a także obniżenie związanych z nimi kosztów w latach poprzedzających i w pierwszych latach przystąpienia. SAPS zezwala nowym państwom członkowskim na wprowadzenie i stosowanie tylko niektórych instrumentów Zintegrowanego Systemu Zarządzania i Kontroli (IACS). W szczególności, zgodnie z SAPS nie istnieją zobowiązania z tytułu odłogowania ani płatności za jedno zwierzę lub za tonę produkcji; obowiązują tylko płatności za hektar gruntu rolnego. Kwota SAPS na hektar powierzchni wynika z podziału krajowej koperty finansowej przez krajową powierzchnię użytków rolnych.
Decoupling – oddzielenie płatności bezpośrednich od produkcji. Oznacza to zastąpienie większości dotychczasowych płatności bezpośrednich, specyficznych dla poszczególnych rodzajów produkcji rolnej, jedną wspólną płatnością niezależną od produkcji (z ang. SPS - Single Payment Scheme).
Modulacja – nowe rozwiązanie w ramach WPR polegające na stopniowym obniżaniu płatności bezpośrednich z równoczesnym przesunięciem środkiem do II filaru.
Zasada współzależności (ang. Cross-compliance) - to nic innego, jak uzależnienie wypłaty dopłat bezpośrednich od spełnienia rygorystycznych warunków dotyczących m.in. ochrony środowiska czy utrzymania zwierząt.
Limity produkcji - instrument stosowany w WPR w celu ograniczenia produkcji niektórych produktów rolnych. Do limitów tych należą: kwota mleczna, kwota skrobiowa, kwota cukrowa.
EAGGF - Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji w Rolnictwie (ang.European Agriculture Guidance and Guarantee Fund) - część budżetu ogólnego Unii Europejskiej służąca finansowaniu WPR. Składa się z sekcji gwarancji finansujące interwencje na rynku artykułów rolnych podlegających wspólnej organizacji i Program Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Sekcji Orientacji finansującej przemiany strukturalne w rolnictwie (w tym Sektorowy Program Operacyjny).
I filar WPR - określa politykę rynkowo-cenową (finansowanie interwencjonalizmu na rynku rolnym i jego ochrona zewnętrzna, dopłaty bezpośrednie dla producentów) mającą na celu stabilizację rynku, podnoszenie produktywności i utrzymanie odpowiedniego poziomu dochodów. Obejmuje aktualnie 90% budżetu Funduszu EAGGF.
II filar WPR – część WPR, określająca politykę strukturalną UE, mającą na celu wyrównywanie warunków rozwoju i zapewnienie odpowiedniego poziomu życia mieszkańcom wsi. Obejmuje aktualnie 10% budżetu EAGGF, z czego 4-5% przeznaczane jest na przedsięwzięcia rolnośrodowiskowe.
Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) - zajmuje się wdrażaniem instrumentów współfinansowanych z budżetu Unii Europejskiej oraz udziela pomocy ze środków krajowych.
Zasady Wspólnej Polityki Rolnej
W ciągu ostatnich 50 lat rolnictwo europejskie przeszło znaczne przeobrażenia. O ile w punkcie wyjścia – podobnie, jak w przypadku Polski w chwili akcesji do struktur UE – było rozdrobnione i mało produktywne, tak dzisiaj Unia Europejska osiąga najwyższe wskaźniki wydajności i plony z 1 ha użytków rolnych. Również dochody rolników znacząco nie odbiegają od dochodów w innych dziedzinach gospodarki. Stało się to możliwe dzięki Wspólnej Polityce Rolnej (WPR). Polityka ta w krajach członkowskich Unii Europejskiej wdrażana była przez ponad 40 lat. Do lat 80. WPR nastawiona była głównie na unowocześnianie rolnictwa i wzrost produkcji, co miało doprowadzić do samowystarczalności żywnościowej Wspólnoty Europejskiej. System, dzięki wysokim cenom rolnym, silnej ochronie celnej oraz ogromnemu wsparciu ze środków wspólnotowych i budżetów narodowych zarówno produkcji rolnej, jak i rozwoju infrastruktury na wsi gwarantował stabilizację rynku artykułów rolnych oraz ogólny rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich. Był to jednak system kosztowny, krytykowany przez kraje ościenne, ponieważ stosowane dotacje destabilizowały międzynarodowy rynek rolny. Po osiągnięciu progu samowystarczalności przez Wspólnotę, pojawiły się też problemy z ogromną nadprodukcją towarową. Realizacja celów WPR powodowała również negatywne skutki dla środowiska naturalnego. W związku z tym priorytety Wspólnej Polityki Rolnej musiały ulec zmianie. Za najważniejsze uznano wzrost konkurencyjności unijnego rolnictwa na rynku światowym, przy zachowaniu poziomu dochodów mieszkańców wsi i ochronę środowiska naturalnego.
Obecny kształt Wspólnej Polityki Rolnej jest wynikiem rozstrzygnięć, jakie zapadły w Luksemburgu w 2003 r., jeszcze przed włączeniem Polski do Unii Europejskiej. Reforma ta wprowadziła radykalne zmiany, zwłaszcza pod względem polityki wspierania dochodów. Ustanowiła ona system jednolitej płatności, w ramach której bezpośrednie wsparcie dochodu rolników jest w dużej mierze oddzielone od produkcji oraz wprowadziła zasadę wzajemnej zgodności. Decyzjami z Luksemburga ustanowiono także obszerne wspólne zasady dla wsparcia bezpośredniego w większości sektorów.
Wspólna Polityka Rolna określa zasady jednolitego funkcjonowania, ochrony i wspierania sektora rolnego w krajach członkowskich Wspólnoty. Jej ramy opierają się na trzech podstawowych zasadach:
- zasadę wspólnego rynku, oznaczającą swobodny przepływ produktów rolnych pomiędzy państwami członkowskimi;
- zasadę preferencji Wspólnoty, która oznacza pierwszeństwo zbytu na wspólnym rynku dla produktów rolnych, wytworzonych na terenie Unii Europejskiej i ochronę tego rynku przed importem;
- zasadę solidarności finansowej, zobowiązującą wszystkie kraje członkowskie do partycypowania w kosztach polityki rolnej.
Płatności bezpośrednie zostały ukierunkowane na nowe zadania poprzez mechanizm wzajemnej zgodności (ang. Cross-compliance). Nie miało to jednak wpływu na dotychczasowy podział środków między kraje i rolników. Podział ten zdecydowanie faworyzuje kraje, które już wcześniej nastawione były na intensywną produkcję upraw polowych i trzody chlewnej (m.in. Niemcy i Francję). Natomiast kraje, takie jak Polska, o tradycyjnie ekstensywnych technikach produkcji lepiej służące realizacji nowych celów środowiskowych WPR otrzymały zdecydowanie niższe wsparcie. To niższe wsparcie stoi w sprzeczności z zachowaniem warunków konkurencyjności i spójności jednolitego rynku rolnego.
Wspólna Polityka Rolna w latach 2007 - 2013
Zasadniczy kształt Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2007-2013 przyjęty został poprzez porozumienie zawarte przez ministrów rolnictwa krajów UE-15 w Luksemburgu 26 czerwca 2003 r. oraz ustalenia Rady UE z dnia 22 kwietnia 2004 r. Istotne znaczenie ma również perspektywa finansowa na lata 2007-2013, która określa wielkość funduszy dostępnych dla rolnictwa i obszarów wiejskich w tym okresie.
Jak wynika z powyższej tabeli na wydatki związane z realizacją Wspólnej Polityki Rolnej (określonej w powyższej tabeli jako „Zarządzanie zasobami naturalnymi i ich ochrona”) w budżecie EU na lata 2007-2013 zostało przewidziane 418 125 mln EUR. Stanowi to prawie 43% unijnego budżetu.
W ramach tej kwoty najwięcej środków, bo 317 386 mln EUR przeznaczonych zostanie na rolnictwo. Środki te, wypłacane przez Europejski Fundusz Gwarancji Rolnej, obejmować będą płatności dla rolników, promowanie europejskich produktów rolnych, środki interwencyjne do regulowania rynków rolnych, refundacje w przypadku wywozu produktów do krajów trzecich, środki kontroli oraz systemy badań. Jednak udział tych wydatków w strukturze budżetu (na co wskazuje poniższy wykres) będzie malał.
Na kolejny obszar oddziaływania Wspólnej Polityki Rolnej, czyli na „Rozwój obszarów wiejskich” w latach 2007-2013 zarezerwowano w unijnym budżecie 91 183 mln EUR. Wydatki te zostaną przeznaczone na restrukturyzację i zróżnicowanie gospodarki wiejskiej, tworzenie nowych źródeł dochodów i ochronę obszarów wiejskich finansował będzie Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz środki przekierowane z wydatków na rolnictwo. Na przestrzeni lat obecnie obowiązującej perspektywy finansowej wielkość tych wydatków (jak pokazano dalej) zwiększy się o 21%.
Największy wzrost wydatków w ramach Wspólnej Polityki Rolnej zarezerwowano na ochronę środowiska. Środki w ramach programu Life+ i Natura 2000 mają być przeznaczone na przeciwdziałanie zmianom klimatycznym i spadkowi różnorodności biologicznej. Znaczna ich część ma zostać wykorzystana na poprawę stanu środowiska, zdrowia i jakości życia oraz na propagowanie gospodarowania zasobami naturalnymi i korzystania z nich w sposób zrównoważony przez innowacyjne strategie polityczne i lepszą ich realizację. Łącznie na realizację programów środowiskowych do końca 2013 r. z Funduszu Rozwoju Obszarów Wiejskich i funduszy strukturalnych zostanie wydane 2 143 mln EUR.
Ostatnia główna pozycja w budżecie przeznaczonym na realizację WPR w perspektywie finansowej 2007-2013 to 6 752 mln EUR na rybołówstwo. Z tego, w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego, na zrównoważoną eksploatację zasobów rybołówstwa, zwiększenie konkurencyjności sektora oraz ochronę środowiska wodnego zarezerwowano kwotę 4 340 mln EUR. Z kolei pozostałe 2 412 mln EUR przewidziane jest na poprawę kontroli połowów, oceny stanu zasobów wodnych oraz umowy z krajami trzecimi. Przewidywaną zmianę kwot dotacji dla rybołówstwa pokazuje wykres.
Realizacja polityki WPR w Polsce
Zasady Wspólnej Polityki Rolnej, do przestrzegania których zobowiązał się polski rząd określa w znaczącym stopniu podpisany Traktat Akcesyjny z UE. Te wszystkie uwarunkowania w istotny sposób wpływają na możliwości kreowania narodowej polityki rolnej w najbliższych latach.
Część przyjętych w WPR rozwiązań na lata 2007-2013 jest dla Polski korzystna, niektóre z nich jednak chronią w zdecydowanie większym stopniu interesy starych członków Unii.
W Polsce, w wyniku decyzji o reformie systemu wsparcia bezpośredniego, wprowadzono System Jednolitej Płatności Obszarowej. Podjęte w 2003 r. ustalenia odnośnie reformy WPR oraz realizowane w kolejnych latach reformy rynkowe (cukier, tytoń, mleko, rośliny energetyczne, owoce, warzywa), jak również realizowana Perspektywa Finansowa na lata 2007-13, określiły generalny kształt WPR do roku 2013.
Uzgodnione warunki finansowe członkostwa, zakładały przeznaczenie w budżecie UE środków na dopłaty bezpośrednie dla Polski oraz pozostałych nowych państw członkowskich w wysokości 25% pełnego poziomu w 2004 roku, 30% w 2005 roku, 35% w 2006 roku, 40% w 2007 roku wraz z ich stopniowym wzrostem o 10% w kolejnych latach.
Mając na celu wyrównanie pozycji konkurencyjnej polskiego rolnictwa po akcesji, Polska wystąpiła o przesunięcie części środków finansowych przewidzianych na rozwój wsi i obszarów wiejskich na rzecz podniesienia poziomu dopłat bezpośrednich. Uzyskano zgodę UE na realokację na ten cel maksimum 20% środków na zobowiązania przewidziane w ujęciu rocznym w okresie 2004-2006 lub 25% w 2004 roku, 20% w 2005 roku oraz 15% w 2006 roku. Przesunięcie to doprowadziło do podwyższenia stopnia absorpcji dostępnych po akcesji środków UE. Polska uzyskała zgodę na sumaryczne podniesienie wysokości dopłat bezpośrednich do następujących poziomów:
- w roku - 2004 – 55%,
- w roku - 2005 – 60%,
- w roku - 2006 – 65%
poziomu obowiązującego w obecnych państwach członkowskich UE.
- w roku - 2005 – 60%,
- w roku - 2006 – 65%
poziomu obowiązującego w obecnych państwach członkowskich UE.
Na wielkość dopłat składają się środki przewidziane w budżecie UE na dopłaty bezpośrednie, środki uzyskane w rezultacie przesunięcia z funduszy na rozwój wsi oraz ewentualne dopłaty z budżetu krajowego. Od 2007 roku Polska może uzupełniać poziom dopłat bezpośrednich o 30 % ponad poziom odpowiedni dla danego roku.
Polska zastosowała uproszczony system dopłat bezpośrednich. Co roku około 1,5 mln rolników otrzymuje ze środków Unii Europejskiej płatności, które wynosiły w roku 2004 – 25% (44,46 €/ha), w 2005 r. – 30% (57,42 €/ha) a w 2006r. – 35% (69,57 €/ha) poziomu płatności obowiązujących w krajach „starej piętnastki” w dniu 30 kwietnia 2004r.
Traktat akcesyjny zakłada coroczne podwyższanie poziomu płatności, tak aby ich poziom wyrównał się w 2013r. Pozwala również na uzupełnianie płatności z budżetu krajowego o 30%, z czego w pełni korzystają polscy rolnicy. Do tego dochodzi jeszcze cały pakiet instrumentów w ramach regulacji rynkowych. Najważniejsze z nich to: interwencja na podstawowych rynkach (zboża, cukier, mleko), kwotowanie produkcji (mleko, cukier, skrobia ziemniaczana), subsydia eksportowe (rynek mleka, mięsa i cukru).
W ramach WPR z budżetu krajowego realizowane jest również wsparcie sprzyjające poprawie konkurencyjności rolnictwa poprzez dopłaty do oprocentowania kredytów inwestycyjnych, kredyty klęskowe, postęp biologiczny w produkcji roślinnej i zwierzęcej, wspieranie zakupu ziemi rolniczej, utylizacja padłych zwierząt.
Cross-compliance - Zasada współzależności
Zasada współzależności (ang. cross-compliance) określiła wymogi, które musi spełnić gospodarstwo, aby otrzymać dopłaty. Wymogi te dotyczą przede wszystkim ochrony środowiska, jakości żywności, rejestracji i dobrostanu zwierząt. Kalendarz wprowadzania w życie zasady współzależności jest następujący:
- od 2005 roku gospodarstwa muszą spełniać wymagania w zakresie standardów ochrony środowiska, zdrowotności ludzi i zwierząt oraz identyfikacji i rejestracji zwierząt,
- od 2006 roku wypłata dopłat została ponadto uzależniona od spełniania dodatkowych wymagań z zakresu zdrowotności ludzi i zwierząt, jak też notyfikacji o chorobach zwierzęcych,
- od 2007 roku zaczynają obowiązywać standardy w zakresie dobrostanu zwierząt.
Nowe państwa członkowskie zostały wyłączone z obowiązywania zasady współzależności do 2009 roku.
Na beneficjentach płatności spoczywa obowiązek utrzymania całego gospodarstwa rolnego w dobrym stanie, utrzymania gruntów rolnych w dobrej kulturze rolnej oraz obowiązek utrzymania powierzchni trwałych użytków zielonych na odpowiednim niezmienionym poziomie. W 2009 roku kontrolerzy będą sprawdzać wymogi w ramach tzw. Obszaru A, tzn. będą weryfikować czy rolnik przestrzega przepisów dotyczących:
- identyfikacji i rejestracji zwierząt;
- ochrony dzikiego ptactwa;
- ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem spowodowanym przez niektóre substancje niebezpieczne;
- przestrzegania zasad stosowania osadów ściekowych w rolnictwie;
- ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego;
- wykonywania zbiegów ochrony roślin i używania innych niebezpiecznych substancji w sposób nie zagrażający środowisku.
Kolejne kryteria dotyczące zdrowia publicznego, zdrowia zwierząt, zgłaszania niektórych chorób zwierząt i zdrowotności roślin zostały przesunięte o dwa lata i zaczną obowiązywać od 2013 r. Wymagania dotyczące dobrostanu zwierząt, zgodnie z decyzją podjętą na ostatniej radzie ministrów ds. rolnictwa UE, oku. Wymogi cross-compliance, które weszły w życie od 1 stycznia 2009 roku będą obowiązywać rolników, ubiegających się o:
- płatności bezpośrednie do gruntów rolnych;
- dopłaty do obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW);
- płatności z tytułu programu rolnośrodowiskowego;
- płatności z tytułu zalesiania gruntów.
Od momentu złożenia wniosku, rolnicy będą zobowiązani do przestrzegania kryteriów dobrej kultury rolnej, ochrony środowiska oraz identyfikacji i rejestracji zwierząt w gospodarstwie rolnym przez cały rok kalendarzowy. Będą również zobowiązani do umożliwienia przeprowadzenia kontroli na miejscu na terenie gospodarstwa przez upoważnionych urzędników. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) będzie odpowiedzialna za kontrolę wymogów wzajemnej zgodności w zakresie spełniania przez rolnika wymagań dobrej kultury rolnej oraz ochrony środowiska naturalnego. Natomiast za kontrole wzajemnej zgodności w zakresie identyfikacji i rejestracji zwierząt będzie odpowiedzialna Inspekcja Weterynaryjna.
Modulacja płatności bezpośrednich
Reforma WPR ma służyć wzmocnieniu II filaru wspólnotowej polityki rolnej, tj. działań na rzecz rozwoju obszarów wiejskich. W tym celu Komisja proponuje obniżenie płatności dla największych gospodarstw i przesunięcie zaoszczędzonych środków do II filaru WPR (modulacja dopłat). Podpisane pod koniec 2008 r. porozumienia w tym zakresie, zakładają zwiększenie dla starych krajów UE podstawowej modulacji (wynosi ona obecnie 5%) o 2% w 2009 r., 3% w 2010 r., 4% w 2011 r. i 5% w 2012 r. W stosunku do gospodarstw otrzymujących rocznie powyżej 300 000 EUR dopłat dodatkowa modulacja wyniesie 4%. Redukcją dopłat nie są objęte gospodarstwa otrzymujące do 5 000 EUR dopłat rocznie. Mechanizm modulacji płatności zakłada, iż część zaoszczędzonych na dopłatach środków będzie pozostawała w kraju beneficjenta. Stopniowe ograniczanie poziomu dopłat dla największych producentów to krok we właściwym kierunku. Uzasadnione jest również przeznaczenie zaoszczędzonych środków na rozwój wsi (II filar WPR). Polska zostanie objęta obowiązkowym zmniejszaniem dopłat (modulacją) dopiero po uzyskaniu pełnych płatności bezpośrednich, czyli w 2012 r. Do tej pory nie będzie też korzystać ze środków zbieranych na rozwój przez inne kraje członkowskie.
Polityka rozwoju obszarów wiejskich w Polsce w latach 2007-2013
Podstawowym narzędziem realizowania polityki rozwoju obszarów wiejskich jest Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (PROW), którego projekt został przedstawiony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w lipcu 2006 roku. Zgodnie z intencją UE jest to program, który uzupełnia wspólną politykę rolną. W ramach EFRROW, który finansuje PROW w tym okresie, Polska otrzyma 13,2 mld EUR, które wraz ze środkami krajowymi stanowią łączny budżet w wysokości 17,2 mld EUR. W ramach PROW latach 2007-2013 realizowane będą następujące działania:
Działania osi I – Poprawa konkurencyjności sektora rolnego i leśnego:
- Szkolenia zawodowe dla osób zatrudnionych w rolnictwie i leśnictwie.
- Ułatwienie startu młodym rolnikom.
- Renty strukturalne.
- Modernizacja gospodarstw rolnych.
- Korzystanie z usług doradczych przez rolników i właścicieli lasów.
- Zwiększanie wartości dodanej podstawowej produkcji rolnej i leśnej.
- Poprawianie i rozwijanie infrastruktury związanej z rozwojem i dostosowaniem rolnictwa i leśnictwa.
- Uczestnictwo rolników w systemach jakości żywności.
- Działania informacyjne i promocyjne.
- Grupy producentów rolnych.
Działania osi II – Poprawa środowiska naturalnego i obszarów wiejskich:
- Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW).
- Program rolno-środowiskowy (płatności rolno-środowiskowe).
- Zalesianie gruntów rolnych oraz zalesianie gruntów innych niż rolne.
- Odtwarzanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy i wprowadzanie instrumentów zapobiegawczych.
- Płatności dla obszarów Natura 2000 oraz związanych z wdrażaniem Ramowej Dyrektywy Wodnej.
Działania osi III – Jakość życia na obszarach wiejskich i różnicowanie gospodarki wiejskiej:
- Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej.
- Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw.
- Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej.
- Odnowa i rozwój wsi.
Działania osi IV (LEADER):
- Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju.
- Wdrażanie projektów współpracy międzyregionalnej i międzynarodowej.
- Funkcjonowanie lokalnych grup działania, nabywanie umiejętności i aktywizacja.
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaproponowało, aby w najbliższym okresie programowania zrezygnować z realizowanego dotychczas działania na rzecz wsparcia gospodarstw niskotowarowych.
Kolejna tabela pokazuje szczegółowy podział środków na realizację PROW 2007-2013.
PROW 2007-2013. Podział na poszczególne zadania rozwoju obszarów wiejskich (w EUR)
Źródło: Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. MRiRW, Warszawa, Lipiec 2007
WPR 2014 – 2020[1]
Mimo, że w chwili obecnej trudno stwierdzić, jaki kształt będzie miała Wspólna Polityka Rolna po 2013 r., to mając na uwadze dotychczasowe doświadczenia oraz uwzględniając oceny efektywności wdrażania WPR uważam, że dotychczasowe cele i zasady tej polityki pozostają aktualne. Ostatnie lata wyraźnie wskazują na różnicę interesów, jaka istnieje pomiędzy krajami „starej piętnastki” a nowymi państwami członkowskimi, które przystąpiły do UE po 2004 roku. Pierwsze dążyły i z pewnością będą dążyć do utrzymania swoich dawnych przywilejów. Drugie natomiast do przywrócenia WPR jej wspólnotowego charakteru i zapewnienie sektorowi rolnemu w całej Unii Europejskiej równych warunków konkurencji poprzez odejście od historycznych kryteriów dystrybucji wsparcia bezpośredniego. Szczególnie ważne jest tu utrzymanie na tym samym poziomie środków finansowych, przeznaczonych na realizację programu rozwoju obszarów wiejskich po roku 2013. Zasadne wydaje się również zachowanie wszystkich trzech obecnie stosowanych elementów WPR, tj.:
- systemu płatności bezpośrednich,
- wspólnej organizacji rynków,
- polityki rozwoju obszarów wiejskich.
System dopłat bezpośrednich
Jednym z głównych instrumentów WPR, odpowiedzialnym za wsparcie i stabilizację dochodów rolniczych powinny zostać płatności bezpośrednie. Jak to już zostało wspomniane wcześniej, obowiązujący obecnie system dopłat, opiera się na historycznych danych o produkcji. Powinniśmy dążyć do utrzymania jednolitej płatności obszarowej (SAPS) i nie zgadzam się ze stanowiskiem, prezentowanym przez kraje „starej piętnastki”, że ich system SPS jest bardziej oderwany od produkcji niż SAPS. Nawet jeśli uwzględnimy zrównywanie poziomów płatności, które ma trwać do 2012 roku, to i tak system SPS uwzględniał będzie historyczne dane, które sprawią, że państwa UE-15 nadal pozostaną na wyższym poziomie płatności.
Płatności powinny też pełnić funkcję rekompensacyjną dla kosztów, które związane będą ze spełnianiem wysokich standardów ochrony środowiska i dobrostanu zwierząt (cross-compliance) oraz zachowaniem produkcji rolnej w regionach o najtrudniejszych warunkach gospodarowania. Jednocześnie, docelowy system płatności bezpośrednich powinien zapewnić osiągalny w praktyce kompromis pomiędzy prostotą, powszechnym charakterem i lepszym ukierunkowaniem na podstawowe funkcje polityki rolnej.
Wspólna organizacja rynków
W związku z oczekiwanym wzrostem niestabilności międzynarodowych rynków rolnych i otwieraniem się rynku wspólnotowego na konkurencję zewnętrzną niezasadne byłoby, istotne ograniczenie instrumentarium interwencji rynkowej w prawodawstwie wspólnotowym. Wspólna Polityka Rolna powinna zachować dotychczasowe skuteczne instrumenty interwencji. Przestały one być już co prawda podstawowym sposobem wsparcia dochodów rolniczych. Zapewniają jednak bezpieczeństwo w sytuacjach szczególnych, np. przy dużym spadku cen produktów rolnych. Efektywne instrumenty stabilizacji rynku są szczególnie ważne dla większości małych i średnich gospodarstw rolnych, które mają ograniczone możliwości finansowe radzenia sobie z sytuacjami kryzysowymi. Potrzebna jest także poprawa dostępu do nowoczesnych instrumentów zarządzania ryzykiem, szczególnie dla większych gospodarstw towarowych.
Polityka rozwoju obszarów wiejskich
Zakończona debata nad przeglądem Wspólnej Polityki Rolnej, jak również głosy wielu państw członkowskich dotyczące wizji WPR po 2013 r., pokazują, wzrastające uzasadnienie dla polityki rozwoju obszarów wiejskich. Należy tutaj podkreślić rolę II filaru WPR w procesie przekształceń strukturalnych na obszarach wiejskich oraz jego znaczenie w kontekście nowych wyzwań dla rolnictwa europejskiego, związanych ze zmianami klimatycznymi, gospodarką wodną, czy ochrona różnorodności biologicznej. Mając to na uwadze, po roku 2013 należałoby utrzymać silną rolę polityki rozwoju obszarów wiejskich, zarówno z punktu widzenia wysokości, jak i kryteriów podziału środków finansowych. Tym samym, wysokość środków przeznaczonych na realizację polityki rozwoju obszarów wiejskich nie powinna być mniejsza niż w okresie 2007-2013. A biorąc pod uwagę nowe funkcje, związane ze zmianami klimatycznymi, czy energią odnawialną, które są adresowane do tej części WPR, powinna być nawet większa.
Rozważając przyszłość rozwoju obszarów wiejskich należy także wziąć pod uwagę zmieniającą się Politykę Spójności, która obok instrumentów II filaru WPR stanowi istotne źródło zmian na obszarach wiejskich. Priorytetem Wspólnoty powinno pozostać niwelowanie różnic w poziomie rozwoju obszarów wiejskich pomiędzy regionami UE, a także zmniejszenie dystansu dzielącego obszary wiejskie od miejskich, przy udziale obu polityk. Niezbędne jest w tym celu bardziej zintegrowane podejście w odniesieniu do działań różnych funduszy i systemu ich realizacji oraz lepsza koordynacja dostępnych instrumentów w wymiarze przestrzennym, czasowym i technologicznym.
Koniecznym jest także podkreślenie, że dla Polski, jak innych nowych krajów członkowskich polityka rozwoju obszarów wiejskich, obok polityki spójności – jest i pozostanie kluczowym elementem procesu rozwoju i doganiania (catching-up) krajów starej „piętnastki”. Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007- 2013 cieszy się ogromnym zainteresowaniem wśród rolników i mieszkańców obszarów wiejskich i w istotny sposób przyczynia się do wsparcia konkurencyjności polskiego rolnictwa, ochrony środowiska oraz poprawy jakości życia na obszarach wiejskich. W związku z powyższym Polska będzie dążyła, aby wiele elementów tego wsparcia było kontynuowane po roku 2013.
Kompleksowe wsparcie, jakie oferuje polityka obszarów wiejskich jest niezmiernie istotnym elementem wsparcia publicznego, które powinno być kontynuowane, w celu osiągnięcia trwałego rozwoju, umożliwiającego utrzymanie żywotności obszarów wiejskich, przyczyniając się jednocześnie do wzrostu konkurencyjności sektora rolnego.
[1] Na podstawie materiałów udostępnionych przez Departament Programowania i Analiz Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi